Highlight:
Tools
Mon 16 Oct 2017
Κυδωνιά PDF Εκτύπωση E-mail
Σχετικά με τη Ναυπακτία
Συντάχθηκε απο τον/την Administrator   
Τρίτη, 04 Ιανουάριος 2011 17:21

Η Κυδωνιά –πρώην Ζηλίστα- χωριό της ορεινής Ναυπακτίας είναι χτισμένο σε ορεινούς όγκους λίγα χιλιόμετρα δυτικά των Βαρδουσίων και αριστερά της όχθης του Ευήνου .Βόρεια βρίσκεται το όρος Οξυά. Πρωτεύουσα του παλαιού Δήμου Οφιονείας ,που σήμερα συγχωνεύτηκε με το Δήμο Αποδοτίας ,αποτελείται από λίγους μόνιμους κατοίκους με αγροτική και κτηνοτροφική απασχόληση.

Κατά τους αρχαίους χρόνους στην περιοχή των Κραβάρων κατοικούσαν οι Οφειόνες οι οποίοι σύμφωνα με ιστορικά στοιχεία , με στρατηγό τον Δημοσθένη , το  426 π.Χ.  νίκησαν τους Αθηναίους και τους Μεσσήνιους  . Από τα αρχαία  χρόνια  καθώς και από την νεότερη ιστορία , ο τόπος της Κυδωνιάς (Ζηλίστας) , αναφέρεται  σε πολλά ιστορικά γεγονότα . Πότε ακριβώς χτίστηκε ο οικισμός της Κυδωνιάς καθώς και  οι  γειτονικοί οικισμοί Στρωμίνιανης , Μικρής και Μεγάλης Παλούκοβας κλπ. δεν το γνωρίζουμε . Γνωρίζουμε όμως ότι η περιοχή αυτών των χωριών , όλων των Κραβάρων , που αποτελούσε το ορεινό κομμάτι της Αρχαίας Αιτωλίας ,είχε οικισμούς από τα προχριστιανικά χρόνια .Ο Ηρόδοτος αναφέρει για την περιοχή αυτή «εισί δε κατά ταύτα χωρία και λέοντες πολλοί και βόες άγριοι , των τα κέρεα υπερμεγέθη εστί….Ζ’126».

Ο Θουκιδίδης για τους αυτόχθονες κατοίκους της Αιτωλίας αναφέρει «Επιχειρείν δε εκέλευον πρώτον με Αποδότοις , έπειτα δε Οφιονεύσι και μετά τούτοις Ευρυτάσιν ,όπερ μέγιστον μέρος εστί των Αιτωλών , αγνωστότατοι δε γλώσσαν και ωμοφάγοι εισίν ως λέγονται . Γ96» Για το έθνος των Αιτωλών αναφέρει επίσης ο Θουκυδίδης : «το γαρ έθνος μέγα μεν είναι των Αιτωλών και μάχιμον , οικούν δε κατά κώμας ατειχίστους και ταύτας δια πολλού .Γ94» .

Μέχρι τον μεσαίωνα, η τοποθεσία του χωριού ήταν περίπου 4 χλμ. ανατολικότερα, στη θέση Γούστιανη (ανεξερεύνητη αρχαιολογικώς). Το χωριό Γούστιανη πρέπει να ήταν μια μεγάλη και πλούσια κωμόπολη , στην οποία μέχρι και σήμερα σώζονται ερείπια με κεραμοσκεπείς κατοικίες. Βρέθηκαν αργυρά και χρυσά νομίσματα των Αλεξανδρινών χρόνων καθώς και επιγραφή που λέει «Νικομάχας Λάμιος Καναίθου».

Άγνωστο για ποιο λόγο το χωριό καταστράφηκε ή εγκαταλείφθηκε. Λέγεται ότι η αρχαία πόλη ή οικισμός Γούστιανη πρέπει να καταστράφηκε ,όταν οι κάτοικοί της αποδεκατίστηκαν από τη φοβερή ασθένεια πανούκλα , που τα έτη 747-748 μ.Χ μεταδόθηκε από την Ιταλία στην Ελλάδα .Με την ονομασία Γούστιανη υπάρχει χωριό στην Τριχωνίδα , το οποίο σήμερα ονομάζεται Πάμφιον.

Η παλιά ονομασία της Κυδωνιάς ήταν Ζελίστα ή Ζηλίστα.Το 1927 με το διάταγμα της 9/9/1927 ΦΕΚ 206/1927 τεύχος Α' , μετονομάστηκε σε Οξυά και το 1928 με το διάταγμα της 12/3/1928 ΦΕΚ 81/1928 σε Κυδωνέα.Με την ονομασία Ζελίστα υπάρχουν χωριά στην Ήπειρο . Η Ζελίστα ή Εξοχή στην επαρχία Κονίτσης και η Ζελίστα ή Φωτεινό στην επαρχία Δωδώνης. Η Ζελίστα ήταν από τα πιο ακμαία και νοικοκυρεμένα χωριά των Κραβάρων. Στην εποχή της ακμής της λειτουργούσαν τουλάχιστον επτά χαλκουργία (από εδώ και το παρατσούκλι «κακαβάδες»).Σημαντικό δείγμα της τέχνης αυτής είναι το ασημένιο Δισκοπότηρο του Αϊ-Γιάννη, το οποίο είναι κατασκευασμένο στη Ζηλίστα το 1844 από τον τεχνίτη Ζωιτό Τράμπα. Είχε δε και αναπτυγμένη μεταξοτροφία , απομεινάρι της οποίας είναι οι πολλές γέρικες μουριές που υπάρχουν στο χωριό , όπου εμπορεύματά της έφταναν μέχρι και την Αλεξάνδρεια. Στους χρόνους της Τουρκοκρατίας είχε την έδρα της εκεί μικρή Στρατιωτική Διοίκηση.     

Το χωριό καταστράφηκε τρεις φορές .Την πρώτη το 1770 με την επανάσταση του Ορλόφ. Ο αρματολός της Δωρίδας Λουρής και των Κραβάρων Σισμάνης φιλονικούσαν για το ποιος θα πάρει στο αρματολίκι του την Ζελίστα. Ο Σισμάνης βοηθούμενος από τους μισθοφόρους Τουρκαλβανούς νίκησε και σκότωσε τον Λούρη σε μάχη που έγινε στη Ζελίστα ( υπάρχει ακόμα τοπωνύμιο στου Λουρίτσα τη Βρύση). Έπειτα δε οι Τουρκαλβανοί αφού ενώθηκαν με το μπουλούκι του Λούρη σκότωσαν τον Σισμάνη. Οι δε Σισμαναίοι κατέστρεψαν το χωριό για την βοήθεια που πρόσφεραν στο Λούρη.

Αργότερα γύρω στα 1800, οι Σισμαναίοι που δεν ξέχασαν τα γεγονότα του 1770, κατέστρεψαν εκ νέου το χωριό. Ο Αλή Πασάς των Ιωαννίνων τους τιμώρησε παραδειγματικά. Το δημοτικό τραγούδι βάζει στο στόμα του Αλή τα λόγια «Γιαννάκη τι παλάβωσες και πήρε ο νούς σου αγέρα; Μου χάλασες τρία χωριά - τρία Κεφαλοχώρια – Γρανίτσα , το Τρανό χωριό, Ζελίστα ξακουσμένη».       
Η Τρίτη μεγάλη καταστροφή έγινε στις 23 και 24 Αυγούστου του 1847. Οι λόγοι; Πολιτικές αντιπαλότητες. Ο οπλαρχηγός Κραβάρων Ι. Φαρμάκης στασίασε κατά του Όθωνα. Η Κυβέρνηση του Ι. Κωλλέτη έστειλε εναντίον του τον Στρατηγό Ι. Μαμούρη, τον εκτελεστή του Οδυσσέα Ανδρούτσου. Ο Φαρμάκης με τους συντρόφους του, καταδιωκόμενος από τους τακτικούς και άτακτους του Μαμούρη, που έφθαναν περίπου τους 2000 άνδρες, οχυρώθηκε στη Ζελίστα. Μετά από ολιγοήμερη πολιορκία ξεγέλασε τον Μαμούρη, ξέφυγε από το χωριό και πήγε στην Σιτίστα (Γραμμένη Οξιά). Τα στίφη του Μαμούρη λεηλάτησαν και ισοπέδωσαν το χωριό(Ζελίστα).Μέχρι και τις στάχτες πήραν όπως αναφέρει ο Μακρυγιάννης.Η Κυβέρνηση του Όθωνα δεν δέχτηκε να βοηθήσει στην ανοικοδόμηση του χωριού γιατί δεν αντιστάθηκαν, αλλά βοήθησαν τον Φαρμάκη. Η καταστροφή του χωριού ήταν μια από τις αιτίες που ο Κων/νος Παπατράμπας ή Κωνσταντέλλος έγινε ληστής, επικηρυγμένος για 14.000 δραχμές. Η άλλη αιτία ήταν λόγοι τιμής με τον «ληστάκο» Λίσβα.Για πολλά χρόνια τα γύρω χωριά χρησιμοποιούσαν την έκφραση " τόσα χρόνια απο το χαλασμό της Ζηλίστας" για να προσδιορίσουν χρονικές περιόδους.

Μετά από 100 χρόνια το 1947 στην διάρκεια του                                                          εμφυλίου πολέμου η Κυδωνιά έπαθε μεγάλες καταστροφές.Ο κυβερνητικός στρατός έδωσε διαταγή να φύγουν όλοι οι κάτοικοι του χωριού για τα αστικά κέντρα όπως τη Ναύπακτο , το Μεσολόγγι , το Αίγιο ,το Τρίκορφο , την Μονή Βαρνάκοβας κ.ά .Έτσι μέσα σε λίγες ώρες καταστράφηκαν νοικοκυριά που συγκροτήθηκαν με τόσο μόχθο χρόνων και χρόνων .Στους τόπους της προσωρινής εγκατάστασης τους οι χωριανοί πέρασαν δύσκολες ώρες ,και ακόμα πιο δύσκολες, όταν έληξε  ο εμφύλιος πόλεμος και ήρθε η ώρα για τον επαναπατρισμό .

Στο χωριό γύρισαν αρκετοί χωριανοί , όπου με τον καιρό και μέσα από αγώνες και διεκδικήσεις κατάφεραν να αλλάξει προς το καλύτερο η ζωή τους .Η ξενιτιά  βέβαια δεν έπαψε να υπάρχει .Στις αρχές του 1900 κύριος προορισμός των Κυδωνιωτών ήταν το Λαύριο , όπου δούλευαν στα μεταλλεία .Μας άφησαν σαν τεκμήριο τα περίτεχνα μπρούτζινα μανουάλια στον Άγιο Νικόλαο με την επιγραφή "ΔΩΡΕΑ ΤΩΝ ΕΝ ΛΑΥΡΙΟ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΩΝ 1904". Επίσης άντρες και γυναίκες αναζητούσαν μεροκάματο στην περιοχή του Αιγίου κυρίως για την εξοικονόμηση του λαδιού και κατά τους καλοκαιρινούς μήνες θέριζαν τον κάμπο της Λαμίας .

Κατά την δεκαετία του 1960 και αρχές του 1970 έγινε η "εσωτερική μετανάστευση ". Οι κάτοικοι εγκατέλειψαν το χωριό και πήγαν στην Αθήνα και σε άλλα αστικά κέντρα για μια καλύτερη ζωή.Υπήρχε σπουδαία εκκλησιαστική παράδοση και πολλοί γίνονταν παπάδες και δάσκαλοι όπως περιγράφει και ο ποιητής Γεώργιος Αθανασιάδης με τους στίχους:

Ζηλίστα με το χάλκωμα , Ζηλίστα με το ασήμι ,

μαστοροχώρι μια φορά , δασκαλοχώρι τώρα ,  

κονάκι τον αγάδωνε ,των ασκεριών συρίμι ,

της λευτεριάς το φλάμπουρο ψηλοσηκώνεις φόρα .

Το κεφαλάρι σου όμορφο σε ποιόν δεν έχει αρέσει ,

κι όντας τα χαμοκέρασα και όντας πολλά τα χιόνια !

Κώστας Σουσμάνης έφτασε τον Τόυρκο να βαρέση  ,

Μα ο Χάρος τον καρτέραγε στα μαρμαρένια αλώνια!

Η προσφορά των Κυδωνιωτών στον αγώνα του 1821 ήταν αξιόλογη. Αναφέρονται οι Αγωνιστές: Αντώνης Ζελίστας, οπλαρχηγός του οποίου σκοτώθηκαν και 2 αδέρφια του, Δημήτριος και Ανδρέας Γάτος, Κωσταντής Νικολάου εκατόνταρχος, Νικόλαος και Μήτρος Σταυρόπουλος, Μήτρος Κουρτελόπουλος, Γιάννης Παπατράμπας, Θανάσης Κωνσταντόπουλος, Θανάσης Κολομπόπουλος και άλλοι.Στη θέση Ταμπούρια έγινε μεγάλη μάχη μεταξύ Τούρκων και του κλέφτη Τσάμη Καλόγηρου. Στη μάχη τραυματίσθηκε θανάσιμα ο Τσάμης, τον οποίο μετέφερε ο Αθανάσιος Διάκος στον ώμο του, στο βουνό Οξιά (δύο ώρες δρόμο).

Η Ζηλίστα (Κυδωνιά) έπαιξε σημαντικό ρόλο και στη Μάχη της Τέρνοβας  , όπου η διοίκηση του στρατοπέδου της Ζηλίστας , άγνωστο πως , πληροφορήθηκε την απόφαση των Τούρκων να χτυπήσουν τις θέσεις της Τέρνοβας πριν ανατείλλει ο ήλιος και έστειλαν από τη Ζηλίστα για ενίσχυση, το χιλίαρχο Γιαννάκη Στράτο .

Αξίζει να αναφέρουμε ότι στη μάχη της Ζελίστας , ο Αθανάσιος Διάκος σκότωσε με ένα κλαδί έναν Τούρκο στρατιώτη και του πήρε τον οπλισμό , κατακτώντας κυριολεκτικά με το σπαθί του τον τίτλο του Κλέφτη .

Στις 4 Σεπτεμβρίου 1823 οι Ζελιστιανοί με τους κατοίκους των γύρω χωριών υπό την αρχηγία του Α. Σιαφάκα, κλείστηκαν στα Κλεπαϊτικα Βράχια, για να μην πέσουν στα χέρια του Σκόντρα Πασά. Οι αντιπρόσωποι των χωριών υπέγραψαν την λεγόμενη «ομολογία των Κλεπαϊτών» ,ότι προτιμούν να πεθάνουν παρά να προσκυνήσουν τον Τούρκο.Στην Γ’ Γενική Συνέλευση Δυτικής Χέρσου Ελλάδος που έγινε στις 17/12/1824 στο Αιτωλικό, αντιπρόσωπος των Κραβάρων ήταν ο Κωνσταντίνος Ζελιστιανός.Πρέπει ν’ αναφέρουμε δε ότι και στους κατοπινούς πολέμους το 1912-13, Μικρασιατική καταστροφή, έπος 1940, η Κυδωνιά προσέφερε στον βωμό της ελευθερίας αρκετά από τα τέκνα της. Επίσης και κατά τον εμφύλιο πόλεμο (1946-1949) πλήρωσε βαρύ τίμημα.

Το 1835 που έγινε δήμος Οφειονείας, η Ζελίστα ορίστηκε ως θερινή πρωτεύουσα του Δήμου με χειμερινή τη Βοϊτσά Φ.Ε.Κ. 19/7.12.1835. Το 1912 με το νόμο ΔΝΖ καταργήθηκαν οι Δήμοι και η Ζελίστα έγινε κοινότητα. Από το 2002 με την εφαρμογή του σχεδίου «ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΣ» έγινε Δημοτικό Διαμέρισμα του Δήμου Αποδοτίας, με πρωτεύουσα την Άνω Χώρα (Μεγάλη Λουμποτινά).

Στα ιστορικά της μνημεία μπορούμε να αναφέρουμε την εκκλησία του Αγίου Ιωάννη ,με θαυμαστό τέμπλο και Αγιογραφία του 18ου αιώνα ίσως και παλαιότερα. Μέχρι τη δεκαετία του 1930 ήταν μοναστήρι και η σημερινή τοποθεσία του χωριού ήταν μοναστηριακή περιουσία (βακούφικο). Υπάρχει η παράδοση για το ελάφι που ερχόταν μόνο του ,στην γιορτή του Αγίου - 24 Ιουνίου - και το έσφαζαν οι μοναχοί για να φάνε. Κάποτε όμως το ελάφι άργησε να έρθει και έφτασε κουρασμένο. Οι μοναχοί δίχως να το αφήσουν να ξεκουραστεί το έσφαξαν αμέσως και αυτο είχε ως αποτέλεσμα να βρούν μέσα στα καζάνια, που μαγείρευαν το κρέας του, ένα χέρι. Πίστεψαν ότι ήταν το χέρι του Αϊ Γιάννη. Σήμερα αυτό το χέρι βρίσκεται στο μοναστήρι του Αγίου Ιωάννη στην Αρτοτίνα Δωρίδος,εκεί όπου μόνασε ο Αθανάσιος Διάκος(η παράδοση αυτή απαντάται και σε άλλους Βαλκανικούς λαούς). Το μοναστήρι γιόρταζε στις 24 Ιουνίου, όπου γινόταν μεγάλη εμποροπανήγυρη. Μετά την κατεδάφιση του Βυζαντινού ναού το πανηγύρι μετατέθηκε για τις 20 Ιουλίου στη γιορτή του Προφήτη Ηλία. Τέλος το 1989 μετατέθηκε στις 6 Αυγούστου κατά το εορτασμό της Μεταμόρφωσης Του Σωτήρος.

Πρέπει να αναφέρουμε ακόμη , τις «Ελληνότρυπες» στη θέση Βατόλακα ,οι οποίες ήταν κτιστές τρύπες μέσα στη γη, όπου πιθανόν κρύβονταν οι Έλληνες, καθώς και την «Ξηροκρήνη» η οποία βρίσκεται μέσα στο χωριό και είναι  υπόγεια θολωτή σήραγγα που ήταν  πιθανότατα βυζαντινό υδραγωγείο.

Στα μνημεία του χωριού συμπεριλαμβάνεται και η νεόδμητη εκκλησία του Αγίου Νικολάου, πολιούχου του χωριού, που εγκαινιάσθηκε στις 31 Ιουλίου 2005, ενώ η θεμελίωση της έγινε στις 4 Αυγούστου 1991. Είναι ο τρίτος ναός που ανεγέρθηκε στο ίδιο μέρος, αφού οι δύο προηγούμενοι κατέπεσαν από την εγκατάλειψη. Ο ναός κοσμείται με τις εικόνες του 19ου αιώνα που υπάρχουν καθώς και με περίτεχνο τέμπλο, ψαλτήρια και Δεσποτικό που έγιναν το 2005. Στο μεγάλο προαύλιο έχει κτισθεί και ο ξενώνας του χωριού.

Επίσης στην κεντρική πλατεία του χωριού  υπάρχει η βρύση ΤΑΧΗΡ ΠΑΠΟΥΛ (Τουρκαλβανός Διοικητής της Περιφέρειας) που χρονολογείται γύρω στα 1810. Στην κορυφή του χωριού βρίσκεται η βρύση Ασμάνη ή Οσμάν και στο τέλος του χωριού η βρύση «Παπαλιόγκ». Τέλος το πιο παλιό σπίτι του χωριού είναι αυτό της οικογένειας Ράπτη ή Ταλαγάνη με χρονολογία 1836.Αξίζει επίσης να αναφέρουμε το "Κεφαλάρι" στην κορυφή του χωριού .Είναι δάσος με ομοιόμορφες βελανιδιές τις οποίες φύτεψαν οι χωριανοί πρίν πολλά χρόνια , για να σταθεροποιηθεί το έδαφος του χωριού , το οποίο είναι επικύνδυνα επικλινές. Στον τόπο εκείνο , στο "Κεφαλάρι" απαγορευόταν η βοσκή ζώων και η υλοτόμηση.Όποιος παρέβαινε την εντολή - νόμο αντιμετώπιζε την πολιτεία , η δε εκκλησία τον αφόριζε. Έτσι αναπτύχθηκε το δάσος . Τα τελευταία χρόνια , έχουν φυτρώσει έλατα , τα οποία έχουν σκεπάσει τις βελανιδιές με κίνδυνο να αφανιστουν.      

Στα παλιά εκείνα χρόνια  , όταν φτιαχνόταν ένα χωριό ή για την αποτροπή επιδημιών , σταύρωναν το χωριό στα τέσσερα σημεία του ορίζοντα ή έκτιζαν εξωκλήσια. Στα Ανατολικά της Κυδωνιάς βρίσκεται η θέση "Σταυρός" και το διπλανό ρέμα λέγεται "Σταυρόρεμα". Δυτικά υπάρχει πάλι τοποθεσία με το όνομα "Σταυρός" , με μεταλλικό σταυρό , ο οποίος βρίσκεται πάνω σε μια βελανιδιά.Εκεί κοντά βρέθηκε και το εργαστήριο που έφτιαχναν κεραμίδια. Προς το Βορρά  βρίσκεται  η εκκλησία του Αγίου Νικολάου και προς το Νότο το εξωκκλήσι της Αγίας Παρασκευής.
Ο Φιλοπρόοδος Σύλλογος Κυδωνιωτών Ναυπακτίας «Η Ζηλίστα», καθώς και ο νεοϊδρυθείς Σύλλογος Νέων Κυδωνιάς σε συνεργασία με το Δήμο Αποδοτίας προσπαθούν συνεχώς ώστε να γίνει το χωριό ένα πρότυπο θέρετρο διακοπών.

Ευχαριστούμε θερμά τον κ. Χρήστο Διαμαντόπουλο για το κείμενο. http://www.kidonia.gr{jcomments on}